Gig Ekonomisinde Deprem: Lyft'ten California'da Tarihi Sürücü Hakları Uzlaşması

Teknoloji odaklı iş modellerinin ve modern iş gücü piyasasının en çok tartışılan unsurlarından biri olan "gig ekonomisi" (serbest zamanlı/bağımsız çalışma modeli), ABD'nin California eyaletinde tarihi bir dönemeçten geçiyor. Uzun yıllardır süregelen hukuk mücadelesinde, araç paylaşım platformu Lyft, sürücülerini yasal olarak çalışan yerine bağımsız yüklenici olarak sınıflandırarak hak gaspı yaptığı iddialarını çözüme kavuşturmak adına rekor bir uzlaşmaya imza attı. Eyalet Başsavcısı Rob Bonta ve üç şehrin belediye avukatları tarafından yapılan ortak açıklamada, Lyft'in davayı sonlandırmak için tam 272,5 milyon dolar ödemeyi kabul ettiği duyuruldu. Bu miktar, California tarihindeki en büyük yanlış sınıflandırma (misclassification) uzlaşması olarak kayıtlara geçti.

Davanın kökleri, eski Başsavcı Xavier Becerra'nın Mayıs 2020'de hem Uber hem de Lyft firmalarına karşı açtığı davaya kadar uzanıyor. Eyalet yetkilileri, bu iki teknoloji devinin, sürücülerini çalışan olarak kabul etmeyerek eyalet yasalarını arkadan dolandığını ve bu süreçte işçilerin hak ettiği asgari ücret, fazla mesai, ücretli hastalık izni ve işsizlik sigortası gibi kritik hakları gasp ettiğini savunuyordu. Bugün gelinen noktada Lyft, 272,5 milyon dolarlık bu tarihi ödemeyle hakkındaki iddiaları geride bırakmayı seçerken, en büyük rakibi Uber'e karşı açılan kamu davası ise tüm hızıyla devam ediyor.

Savaşın Merkezindeki Yasa: Assembly Bill 5 (AB5) ve Üç Aşamalı Test

California'da teknoloji şirketleri ile işçi sendikalarını karşı karşıya getiren yasal sürecin temelinde, Assembly Bill 5 (AB5) olarak bilinen ve eyalet meclisinde kabul edilen kritik bir yasa yatıyor. AB5 yasası, bir çalışanın bağımsız yüklenici mi yoksa resmi bir şirket çalışanı mı olduğunu belirlemek için son derece katı bir "üç aşamalı test" (ABC Testi) getirmişti. Bu testin kurallarına göre bir kişinin bağımsız yüklenici sayılabilmesi için:

• İşini yaparken şirketin doğrudan denetim ve yönlendirmesinden bağımsız olması,
• Şirketin ana faaliyet alanının dışındaki bir iş kolunda hizmet veriyor olması,
• Söz konusu iş alanında kendi adına bağımsız bir ticari faaliyet sürdürüyor olması gerekiyordu.

Lyft ve Uber gibi platformların ana faaliyet konusu taşımacılık olduğu için, sürücülerin şirketin ana iş kolu dışında çalıştığını savunmak imkansız hale gelmişti. İşte bu yasal sıkışmışlık, teknoloji devlerinin California'da devasa bir lobicilik faaliyeti başlatmasına neden oldu.

Milyon Dolarlık Siyasi Manevra: Proposition 22 ve Muafiyet Dönemi

Kasım 2020'de California seçmenleri, teknoloji şirketlerinin yüz milyonlarca dolarlık devasa bütçelerle fonladığı Proposition 22 (Prop 22) referandum teklifini onayladı. Bu oylama, araç paylaşım ve teslimat şirketlerine AB5 yasasından özel bir muafiyet sağladı. Ancak bu yeni düzenleme geriye dönük olarak işletilemediği için, Lyft'in kabul ettiği 272,5 milyon dolarlık uzlaşma paketi yalnızca 2016 ile 2020 yılları arasındaki hak ihlallerini kapsıyor.

Konuyla ilgili görüş bildiren Lyft CEO'su David Risher, sürücülerin bağımsızlık talebine vurgu yaptı. Risher, yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı: "California'daki araç paylaşım sürücülerinin büyük çoğunluğu her zaman bağımsız yüklenici kalmak istedi. Seçmenler de 2020'de Prop 22'yi kabul ederek sürücülerin esnekliğini korurken onlara yeni haklar ve güvenceler sağladı. Biz bu yasal sürecin de ötesine geçerek sektörde komisyon tavanı uygulayan tek şirket olduk. Sürücülerimizin her zaman yasaya uygun şekilde sınıflandırıldığına inanıyoruz ve bu dosyayı kapatmaktan memnuniyet duyuyoruz."

"Devede Kulak": Akademik Çevreler ve Sendikalardan Sert Eleştiriler

Anlaşmanın büyüklüğüne rağmen, gig ekonomisi ve işçi hakları üzerine çalışmalarıyla tanınan akademisyenler duruma şüpheyle yaklaşıyor. California Üniversitesi (UC Irvine) Hukuk Profesörü Veena Dubal, bu uzlaşmanın sürücüler için mutlak bir zafer olarak görülmemesi gerektiğini savunuyor. Dubal, yazdığı değerlendirme yazısında şu noktalara dikkat çekti:

"Eyaletin bu devasa teknoloji şirketlerine karşı duruşunu takdir etmek gerekse de, bu miktar sürücülerin gerçekte hak ettiği ve gasp edilen paranın yanında devede kulak kalıyor. Sürücülerin ellerinden alınan bu ücretler, normal şartlarda binlerce dar gelirli, göçmen ve azınlık kökenli ailenin kirasına, gıdasına gidecekti. Şirketlerin, binlerce işçiye borçlu oldukları devasa meblağların yalnızca küçük bir kısmını ödeyerek bu işten sıyrılabilmesi, sistemin tasarlandığı gibi çalışmadığının en açık kanıtıdır."

Öte yandan, iş gücü piyasasında sular durulmuyor. Geçtiğimiz Ağustos ayında, California İşçi Kurulu, Vali Gavin Newsom tarafından imzalanan ve gig çalışanlarının sendikalaşmasının önünü açan yasanın ardından kurulan California Gig Workers Union'ı (California Gig İşçileri Sendikası) resmen tanıdı. Bu gelişme, yasal boşluklar ve referandum muafiyetlerine rağmen işçilerin organize olma ve hak arama mücadelelerinde yeni bir cephe açtıklarını gösteriyor.

Küresel Gig Ekonomisi İçin Sırada Ne Var?

California'da yaşanan bu tarihi gelişme, sadece ABD sınırları içinde kalmıyor. Avrupa Birliği başta olmak üzere dünyanın pek çok bölgesindeki düzenleyiciler, gig ekonomisi çalışanlarının statüsünü yeniden tanımlamak için benzer yasal hazırlıklar yapıyor. Lyft'in uzlaşma yoluna gitmesi, platform şirketlerinin artık sınırsız ve denetimsiz bir serbestlik alanına sahip olamayacaklarını, er ya da geç yasal otoritelerle masaya oturmak zorunda kalacaklarını gösteriyor. Önümüzdeki dönemde, Uber'e karşı devam eden davanın seyri ve yeni kurulan sendikaların atacağı adımlar, esnek çalışma modeli ile geleneksel işçi hakları arasındaki dengenin nerede kurulacağını tayin edecek.