Kültür Savaşlarının Yeni Cephesi: Smithsonian Enstitüsü Siyasi Fırtınanın Ortasında

Smithsonian Enstitüsü'nün Tarihsel İstisnai Hali ve Siyasi Denge Arayışı

Kasım 2021'de Smithsonian’a bağlı Amerikan Tarihi Ulusal Müzesi, “Elektrikli Dr. Franklin” adıyla dikkat çekici bir sergi kapılarını açmıştı. Benjamin Franklin’in elektrik bilimine yaptığı öncü katkıları konu alan bu sergi, tarihi figürün kölelik karşıtı kimliğine bürünmeden önce evinde insanları köleleştirdiğine de dikkat çekiyordu. Serginin altını çizdiği bu detaylar, Washington'daki siyasi çevrelerde yıllardır sessizce büyüyen bir rahatsızlığın sadece küçük bir parçasıydı. Onlarca yıldır, dünyanın en büyük müze komplekslerinden biri olan ve her yıl yaklaşık 15 milyon ziyaretçi çeken Smithsonian Enstitüsü, siyasi tartışmaların ve çalkantıların uzağında kalmayı başarmıştı.

Ancak bu kurumsal istisnai hal, son yıllarda tırmanan politik kutuplaşma ve Beyaz Saray'ın kültürel politikaları nedeniyle hiç olmadığı kadar büyük bir tehlike altında. Mart 2025'te Başkan Donald Trump’ın, Smithsonian’ın “bölücü ve ırk merkezli bir ideolojiye” teslim olduğunu belirten bir başkanlık kararnamesi imzalamasıyla süreç rüzgar gibi hızlandı. Ardından Temmuz ayında, Bağımsızlık Bildirgesi'nin 250. yıldönümüne denk getirilen 162 sayfalık kapsamlı bir Beyaz Saray raporu yayımlandı. Bu rapor, müzenin geleneksel tarih eğitiminden uzaklaşarak aşırı siyasi aktivizme yöneldiğini savundu.

Washington'da Hafızaları Zorlayan Oturumlar ve Sert Tepkiler

Temmuz ayının ilerleyen günlerinde Temsilciler Meclisi'ne bağlı iki ayrı komite, Beyaz Saray raporunu masaya yatırmak üzere art arda kritik oturumlar düzenledi. Cumhuriyetçi üyeler, Amerikan Tarihi Ulusal Müzesi direktörü Anthea Hartig’i sorguya çekerek müzede sergilenen bazı tartışmalı objeler üzerinden hesap sordu. Özellikle sadomazoşist seks için tasarlanmış krom ve kauçuktan mamul bir koç yumurtalığı kayışının müze vitrinlerinde yer alması, muhafazakâr milletvekillerinden sert tepki gördü.

Oturumlarda ayrıca, genç kızların gelişim dönemine dair hassas detaylar içeren günlük sayfaları ve bazı çağdaş sanat enstalasyonları da hedef tahtasına oturtuldu. Cumhuriyetçi milletvekilleri, bu tür materyallerin çocuk ziyaretçiler için uygun olmadığını savunurken, müze yönetimi ise tarihin karmaşık yönlerini ve toplumsal gerçeklikleri tarafsız bir şekilde yansıtma gayretinde olduklarını savundu. İçişleri Bakanı Doug Burgum’un Smithsonian Mütevelli Heyeti'ne gönderdiği mektup ise federal ajansların mevcut liderlik altındaki kuruma desteğini gözden geçireceğini açıkça ortaya koydu.

Kurumsal Finansman Baskısı ve Liderlik Değişikliği

Bağımsız bir statüye sahip olan ve Yüksek Mahkeme Başsavcısı liderliğindeki 17 üyeli bir kurul tarafından yönetilen Smithsonian, yürütme organından ayrı bir yapı sergiliyor. Buna rağmen bütçesinin yüzde 62 gibi devasa bir oranını federal hükümetten alan, yıllık 1 milyar doların üzerinde ödenek alan kurum için derin bütçe kesintisi tehditleri her geçen gün daha yüksek sesle dile getirilmeye başlandı.

Bu baskıların gölgesinde, 8 Eylül'de kurumun tarihindeki ilk Afro-Amerikan başkanı olan Smithsonian Sekreteri Lonnie Bunch, 73 yaşında görevinden ayrılacağını duyurdu. Yaşanan süreçlerin kendisi için aşırı derecede stresli olduğunu belirten Bunch'ın istifası, kurum içindeki yönetim krizini doruk noktaya çıkardı. Siyasi gözlemciler, bu istifanın Washington'daki kültürel dönüşüm dalgasının ilk büyük kurumsal kurbanı olduğuna dikkat çekiyor.

Ulusal Anlatı Krizi: Tarih Nasıl Anlatılmalı?

Smithsonian'ın karşı karşıya olduğu kriz sadece günlük politik tartışmalarla sınırlı değil; müzenin onlarca yıldır çözemediği temel bir kimlik ve anlatı sorunu bulunuyor. 1964 yılında Ulusal Alışveriş Merkezi'nde (National Mall) açılan müze, başlangıçta Amerikan teknolojik başarılarını sergilemek ve ilham verici bir ulusal hikaye anlatmak amacıyla kurulmuştu. Ancak zaman içinde sergilenen objeler ile sosyal tarih anlatısı arasında bir kopuş yaşandı.

1999 ve 2002 yıllarında yayımlanan bağımsız komisyon raporları da müzenin kronolojik bir bütünlükten yoksun olduğunu, ulusun dönüm noktalarını yeterince yansıtmadığını ve “mağduriyet kültürü” ile “büyük erkekler tarihi” arasında sıkışıp kaldığını vurgulamıştı. 2020 yılında COVID-19 pandemisi ve George Floyd’un öldürülmesinin ardından yaşanan toplumsal olaylar, Smithsonian’ın DEI (Çeşitlilik, Eşitlik ve Kapsayıcılık) ilkelerini önceliklendirmesine yol açtı. Kurum içi eğitimlerde ve sergi etiketlerinde kölelik tarihi, ırkçılık ve toplumsal cinsiyet rolleri gibi konular ön plana çıkarıldı.

Sonuç ve Geleceğe Yönelik Beklentiler

Amerika Birleşik Devletleri’nin kuruluşunun 250. yıldönümünün kutlanacağı bu dönemde, ülkenin hafıza mekanası konumundaki Smithsonian Enstitüsü'nün siyasi çekişmelerin odağında kalması, ulusal kimliğin nasıl tanımlanması gerektiği sorusunu yeniden gündeme getiriyor. Müzenin geçmişteki hatalarla yüzleşmesi gerektiğini savunan ilerici kesimler ile ülkenin ortak başarılarına ve birleştirici değerlerine odaklanılması gerektiğini talep eden muhafazakâr kesimler arasındaki bu gerilim, teknoloji ve kültür dünyasında yakından takip ediliyor. Küresel çapta milyonlarca turistin ziyaret ettiği bu eşsiz koleksiyonun önümüzdeki dönemde nasıl bir stratejik rota izleyeceği, Washington'daki dengelerin yanı sıra Amerikan toplumsal hafızasının da geleceğini şekillendirecek.